Crea sito

  LUIGI ARMANDO OLIVERO

2 novembre 1909 ~ 31 luglio 1996

 di Giovanni Delfino

 delfino.giovanni@virgilio.it

 Olivero 

 

 Mappa del sito

 

Home

Rondò dle masche L'Alcyone, Roma, 1971

Ij faunèt Il Delfino, Roma, 1955

Articoli di Giovanni Delfino riguardanti Luigi Olivero pubblicati su giornali e riviste

Traduzioni poetiche di Luigi Olivero in piemontese e in italiano

Genesi del poemetto Le reuse ant j'ole: sei sonetti di Pacòt e sei di Olivero

Commenti ad alcune poesie di Luigi Olivero a cura di Domenico Appendino 

Le poesie di Luigi Armando Olivero (Prima parte)

Le poesie di Luigi Armando Olivero (Seconda parte)

Le poesie di Luigi Armando Olivero (Terza parte)

Luigi Olivero Giornalista

Luigi Olivero e Federico Garcia Lorca

Luigi Olivero ed Ezra Pound

Olivero e D'Annunzio

Sergio Maria Gilardino - L'opera poetica di Luigi Armando Olivero 

Poesie di Luigi Olivero dedicate allo sport

Pomin  d'Amor (Prima raccolta inedita di poesie di Olivero)

Polemiche

Poesie dedicate al Natale  e ad altre ricorrenze (Pasqua, Carnevale...)

Bio-bibliografia

Aeropoema dl'élica piemontèisa

Poesie inedite

Poesie in italiano

Poesie dedicate a Villastellone ed al Piemonte

Episodi della vita di Luigi Olivero

Scritti inediti  e non di Luigi Olivero

Lettere ad Olivero

Artisti che hanno collaborato con Luigi Olivero

Biografia di Luigi Olivero: primo scenario (Gli inizi)

Biografia di Luigi Olivero: secondo scenario (Prima stagione poetica)

Biografia di Luigi Olivero: terzo e quarto scenario  (Verso la tempesta: diluvio universale ~ Viaggi)

Biografia di Luigi Olivero: quinto e sesto scenario (Attività frenetica ~ Roma: maturità d'un artista)

Biografia di Luigi Olivero: settimo ed ottavo scenario (Incontri, polemiche, viaggi, cantonate ~ Ultima stagione ~ Commiato)

Appendici prima, seconda e terza

Appendice quarta ed ottava

Appendice quinta: gli scritti di Luigi Olivero su giornali e riviste

Giudizi espressi in anni recenti su Luigi Olivero

L'officina di Luigi Olivero

Luigi Olivero legge la sua Ël bòch

Documenti e curiosità

Siti integrativi

 

L'officina di Luigi Olivero 

   

          Tra le carte del fondo Olivero, conservato al Comune di Villastellone, si trovano numerose poesie manoscritte, altre dattiloscritte ed alcune sia manoscritte che dattiloscritte. Molte presentano numerose correzioni, ripensamenti, cancellazioni e sostituzione di versi e di intere strofe.

          Per fornire un esempio del modo di procedere nella composizione di Luigi Olivero, ho scelto la poesia Ël rodon (Cantada dël rodon) che è presente sia in versione manoscritta che dattiloscritta. Ambedue le versioni presentano numerose varianti.

          Ho trascritto fedelmente la versione manoscritta con a fianco le varianti, poi, con lo stesso criterio, la versione dattiloscritta.

          Infine la versione pubblicata. 

Versione manoscritta                                      \Correzioni a mano 

 

Ël rodon

 

Mi ‘t veuj bin, ò rusnent e vej rodon

che ‘t vire pase ai pé dël sàut ëd l’eva

për fé bogè, con toa fatiga greva,

la pera ch’a carcagna ‘l gran dl’amson.

 

Mi l’hai scota-te a gëmme d’ore antere,       L’hai scota-te a gëmmì për d’ore antere,

gargoté con la scuma an mes ai dent,

ant le sèire paisan-e sensa vent:

quand j’era un cit con tante pen-e amere.

 

L’hai sentu-te tranfié sota la lun-a

quand che ‘l paìs a l’era njà ‘nt la seugn

e mach un crìj da na cassin-a, leugn,

ai forava ìl silensi sòt la lun-a.                      ai forava a la neuit la cofa brun-a.

 

Ti ‘t l’has cujì le làcrime dël cit                   Ti ‘t l’has cheujì le làcrime dël cit

malaviant ëd romantica tristëssa :

t’has ciusiona-je – come un vej a mëssa -     t’has ciusiona-je – con una carëssa –

ëd tò  consej a còl fabiòch d’un cit.             i tò consej  che ant cheur guèrno scrit.

 

L’hai amparà da ti ch’a bsògna tnisse

gropà a l’assal ëd fer dël nòst travaj

se ‘t veule vince: e nen lasselo, mai,             se ‘t veule vince: e non lasselo, mai,

për gnun-e gòj al mond, për gnun caprisse.

 

Sòma nà tuti doi con l’istes fin:

ti ‘t vire për fé meule i sach ëd gran

e mi travajo për vagneme ‘l pan.                  e mi viro ìl mond për guadagneme ‘l pan.

La vita a l’é la pera ‘d nòst mulin.

 

A l’è inùtil sugné ‘l nòst seugn pi bel

ëd fé vnì j’angei biond su costa tèra:

la vita an dis che ‘l seugn a l’è nen vera

che j’angei, forse, a esisto gnanca an cel. 

                            ~ 

Ti ‘t ses pràtich dël mond, ò vej rodon,

e quand che ‘t dise pian che al dì d’ancheuj       e quand che ‘t dise che la tèra a gira

l’è mei perde l’onor che ‘l portafeuj                  ma che la civiltà smìa ch’a dësgira,

të scoto con sagrin ma it dagh rasòn.

 

Mi l’hai vist tante gent e tante tere,

l’hai volà su ‘nt ël cel e passà i mar,                  l’hai volà sle montagne e passà i mar,

ma (viagiànd da ligera ò an sleeping-car)     

l’hai mach sentù ‘d bëstëmie e ‘d vos ëd guere.

 

Daspertut andoa l’òm a s’è angringiasse           Dal dì che doe frontierea son marcasse,

la pas a l’ha perdù so bel soris

e ‘l cel l’ha vist l’odio’d doi nemis                    e ‘l cel l’ha vist la ràbia’d doi nemis

mòrde la gent e anvelené le rasse…

 

T’arcordes-to ‘d me nòno ch’am contava

che al mond a j’è certi sassin da strà

ch’a robo i pito e a mangio le masnà?           

Mi soridja e nòno am carëssava.

 

Ma l’hai peui incontra-je, sti sassin,

ch’a l’han robame ‘l me tesor pi bel

e a l’han cissame ant cheur ël sò cotel

massand ël cit ch’a chërdia mach al bin. 

                           ~  

Ó rodon che ‘t’has vist-me a cheuje ‘d more

ant l’alba dla mia vita, arlong al Taj,

spet-me seren, ché un dì ritornerai

a sporzme da ‘n sla pianca për dëscore.

 

A l’è motobin mej vive sta vita

pistand le buse frësche ‘d nòst paìs

e campand la tristèssa ant i mojis

për ch’as la mangio i babe an mes dla nita.

 

A l’è motobin mei un cheur paisan

nà tra jë stèrp, con le giarëtte ‘d tèra,

che còsta umanità ch’a veul la guera

e a sforna ‘d bombe coma ghërse ‘d pan…

 

 Óh, las-me un po’ sfoghé, me vej cambrada,

las-me che ‘t disa tut ël me maleur.

L’hai traondù ‘nt la vita tant ë-scheur

ch’a l’é un confòrt pudei-lo dì a ‘n cambrada.

 

Me vej rodon che ‘t fas viré ‘l mulin,

arcord-me. E spet-me. It tornerai davsin!

 

1929

 

 Versione dattiloscritta                                     Correzioni a mano

 

Ël rodon   

 

Mi ‘t veuj bin, ò rusnent e vej rodon           

che ‘t vire pase ai pé dël sàut ëd l’eva          che ‘t vire meusi ai pé dël sàut ëd l’eva

për fe bogé, con toa fatiga greva,

la pera ch’a carcagna ‘l gran dl’amson.

 

Mi l’hai scota-te a gëmme d’ore antere,

gargoté con la scuma an mes ai dent,

ant le seire paisan-e sensa vent

quand j’era un cit con tante pen-e amere.

 

L’hai sentite tranfié sota la lun-a

quand che ‘l paìs  a l’era njà ‘nt la seugn

e mach un crìj da na cassin-a, leugn,            ‘l crij d’un can da na cassin-a, leugn, 

a forava ‘l silensi sòt la lun-a.                      a blamblava ‘nt la neuit anlagà ‘d lun-a.

 

Ti ‘t l’has cujì le lacrime del cit

malaviant ëd romantica tristëssa

e i sospir dël fiolin per na carëssa:

për doi basin pontù parej d’ujìt.                            t’ l’has vist l’òm a vnì sù davsin al cit.

 

Ant j’eve neire frissonant ‘d …ame

bianche e rosse di ragg dla lun-a pien-a

t’has durbime toa dura ànima an pen-a         (Strofa aggiunta autografa a fianco)

e … ant la neuit it l’has parlame.

 

L’hai amparà da ti ch’a bsògna tnisse

gropà a l’assal ëd fer dël nòst travai

sensa fé fiusa dla fortun-a e mai

stormé la ment al vòle di caprisse.

 

Sóma nà tuti doi con l’istes fin:

ti ‘t vire ant l’eva për fé meule ‘l gran,

mi viro ‘l mond për guadagneme ‘l pan.

La vita a l’è la pera ‘d nòst mulin.

 

A l’è inùtil sugné ‘l nòst seugn pi bel

ëd fé vnì j’angej biond su cósta tera:

la vita an dis che ‘l seugn a l’è nen vera,                (Scritto a mano: togliere.

che j’angej, forse, a esisto gnanca an cel…            Riferito a tutta la strofa)

 

La vita an dis che i seugn ëd noi poeta

son parèj dle preghiere di cineis                           

che, dai mulin a vent, an feuj dësteis                      (Scritto a mano: togliere.

s’àusso al cel për casché ‘nt la pàuta infeta.          Riferito a tutta la strofa) 

                            # 

Ti ‘t ses pràtich dël mond, ò vej rodon,

e quand che ‘t dise che la Tera a gira

ma che la Civiltà  smìa ch’a dësgira,                     (Scritto a mano: togliere.

të scoto con sagrin ma it dagh rason.                    Riferito a tutta la strofa)

 

Mi l’hai vist tante gent e tante tere,

l’hai volà su ‘nt ël cel e passà i mar,

ma (viagiand da ligera ò an sleeping-car)

l’hai mach sentù ‘d bëstëmie e ‘d vos ëd guere.

 

Da quand che le frontiere a son slargasse     Da quand che le frontiere a son marcasse

la pas a l’ha perdù sò bel soris

e ‘l cel a l’ha vist l’odio di nemis

mòrde la gent e anvelené le rasse;

 

da quand che ‘l fer dla msòira e dël martel

l’è stait fondù për j’arme dla conquista

la vita a l’é dventà sempre pi trista

e la polenta a manca an sël fornel;

 

e ti ‘t vire, ò rodon, sempre pi meuse

e la ruso a së slarga tra i tò dent:                  e la ruso a s’angringia tra i tò dent:

fin-a al dì che ‘t fërmras e che la gent

l’avrà pi nen d’ farin-a d’andé a cheuse.

 

Ant col dì ‘d fam velà ‘d desolassion

Roma  a dominerà mond e paìs!

E ‘l pòpol mangerà ‘d mitragliatris               (Strofa cancellata)

e ‘d bele miche ‘d pòver da canon.

 

Còl dì, rodon, ch’a ven-a mai al mond!

Ma, s’a vnèissa, i tò dent a serviran

a mastié le servele di tiran:                           (Strofa cancellata)

e ‘t beivras ant un gorgh ëd sangh profond…

                    # 

Ó rodon che ‘t l’has vist-me a cheuje’d more

ant l’alba dla mia vita, arlong al Taj,

spet-me seren: ché un dì ritornerai

a spòrz-me da ‘n sla pianca për dëscore.

 

A l’è motobin mei vive da sol

a l’anvàl ëd doe rive tra j’urtije

guardand passé, tra j’arbre a le gasije,

na testa bionda come un girasol. 

 

A l’è motobin mei vive sta vita

pistand le buse frësche ‘d nòst paìs

e campand la tristëssa ant i mojìs

për ch’as la mangio i babe an mes dla nita.

 

A l’è motobin mei un cheur paisan

nà tra jë stèrp, con le giarëtte ‘d tera,

che còsta umanità ch’a veul la guera

e a sforna ‘d bombe come ghërse ‘d pan… 

                    #  

Oh, las-me un po’ sfoghé, me vej cambrada,

las-me che ‘t disa tut ël me maleur.

L’hai traundù ‘nt la vita tant ë-scheur                    (Scritto a mano : da togliere

ch’a l’é un confòrt pudei-lo di’ a ‘n cambrada.     anche questa)

 

Me vej rodon che ‘t fas viré ‘l mulin,

arcord-me. E spet-me. It tornerai davsin!

Vilastlon, invern 1933 

 

Edizione definitiva 

       È riportata, con la relativa traduzione, tra le poesie dedicate a Villastellone. Qui sotto il relativo link:

Poesie dedicate a Villastellone ed al Piemonte

 

Encantadora: due versioni di una poesia nata nel 1938

 

           Nel Fondo Olivero di Villastellone, esiste il dattiloscritto di Encantadora, datato V toreada nacional, 1939. Consiste di 64 versi  suddivisi in 10 strofe. Olivero rimaneggia Encantadora e la invia a Camillo Brero sul finire del 1991 per la pubblicazione sull’Armanach Piemontèis  del 1992. Questa seconda versione  contiene ben 139 versi suddivisi in 19 strofe con la data Granada, 1938. Do qui di seguito la versione originale del Fondo Olivero rispettandone scrupolosamente la grafia e l’accentazione. Se consideriamo esatto il numero delle notti vissute, a quel giorno, da Olivero, undicimiladuecentossessantatre, la poesia dovrebbe essere stata composta nella notte tra  il quattro e il cinque  settembre del 1939, giorno più, giorno meno, differenziandosi dalla data del 1938 segnalata in calce all’edizione del 1992.

  

Encantadora

V toreada  nacionàl, 1939 

Undes mila dosent e sessantatré neuit ëd mia vita .

Ma costa neuit l'é, fra tute, la pi còtia e pi bela:

mai al mond a l'ha avù, nì a l'avrà, na sorela.

 

Mesaneuit profumà

d'erbëtte cresporine,

ëd piantin-e

ëd resedà

e ‘d fior dël portugal.

 

Andalusa ‘d pel brun-a vlutà

con la caviera neira sbardlà

tra le pieghe dël sal

siviglian ricamà

d’aragn a fij d’argent e ‘d brodarie

ch’a slargo ‘d fantasie

ëd reuse d’òr, ëd pèss ross e ‘d cuchije…

Testa brun-a dë Spagna,

la mia man at saluta e mè cheur at compagna.

 

Con le frange dël sal

toa caviera a s’anvlupa,

as dëslupa,

as confond

al respir largh dël mond

ch’at frisson-a sle carn con ël vent scirocàl.

 

Sota la gran luminaria dël cel,

dë d’zora ‘l prà ‘d lusentele dël mar,

ti ‘t bërluse d’anei, ëd sercèt, ëd rubin,

ëd midaje e d’orcin

di rifless pi bizar:

di rifless ch’a së sposo ai lusor dla toa pel,

ò regin-a dël cel.

                  °°°°°

Nosgnor,

an paradis tra le fior,

për carëssé la toa pel

a l’ha fàit përzoné l’arcancel

ancheuj.

A l’ha filtralo ant na granda burnìa d’amel

(dl’amel

ch’a l’ha spërmù dal girasol

vermeil dël sol).

 

Peui

a l’ha colà,

pian,

con le soe man,

ël làit

trasparent

dël tramont.

E a l’ha fàit

n’unguent

còti, lusent,

për carëssete la front

dòp ël tramont.

 

Nosgnor,

an paradis tra le fior.

Ancheuj. 

                  °°°°°

E adess i me eui

a bèivo tute le stèile

ch’a luso d’antorn a toe brun-e parpèile:

toe parpèile ch’am filtro la gòi ant ël cheur.

Neuit dë Spagna, d’vitòria, d’anciarm, ëd boneur. 

                  °°°°°

Neuit ùnica mia.

Orient ëd nostalgia.

Poesia

immensa ëd Spagna.

La mia man at saluta e me cheur at compagna.  

 

          Ecco ora la versione pubblicata sull'Armanach piemontèis del 1992, accompagnata da queste parole di Olivero:

Carissimo Brero, eccoti la recuperata inédita cantata granadina di oltre mezzo secolo fa. E si sente. Ma l'ho ritoccata pochissimo, anzi niente, per non levarle quella pàtina di pezzo d'antiquariato che, mi pare, le dona: anche come documento stilìstico. Del resto, col passar del tempo, tutto ritorna...

Brero chiosa:

Coma l'é vera! Ma 'l bela resta bel! E cost inédit d'Olivero bin a figura ant la garlanda pressiosa 'd soa euvra poética.

            Le frasi, tratte dalla lettera di accompagnamento della poesia a Camillo Brero, mi risultano le ultime pubblicate, in vita, di Luigi Olivero.

  

Encantadora

 

Óndes mila dosent e sessantatrè neuit ëd mia vita.

Ma costa neuit l'é, tra tute, la pì còtia e pì bela.

Mai al mond a l'ha avù, nì a l'avrà, na sorela.

 

Mesaneuit profumà

d'erbëtte crësporin-e,

piantin-e 'd resedà

e 'd fior dël portugal.

 

Andalusa superba 'd pel brun-a vlutà,

con la testa arleva

che a fluviss na caviera sbardlà

tra le pieghe cileste dël sial sivijan:

avisch ëd brodarìe

'd tèile d'aragn d'argent e 'd fantasìe

'd reuse rosse, 'd pess d'òr e 'd cuchije...

O Regin-a dë Spagna,

le mie man at saluto e mè cheur at compagna.

 

A le pieghe e a le frange dël sial,

toa caviera a s'anvlupa,

as dësvlupa,

a së slarga

e as confond,

ai respir dij rosé 'd tut ël mond

che at carësso le carn con ël vent sirocàl.

 

Sota la gran luminària dël cel,

dë 'd zora ij prà 'd lusentele dël mar,

të sbërluse 'd novlin.

ëd sercèt ëd rubin

ëd midaje e d'orcin

dij rifless pì bisar;

dij rifless ch'a së sposo ai lusor dla toa pel,

o Regin-a dël cel. 

                            *

O Regin-a dël cel che Nosgnor,

anginojà an Paradis an s'na nìvola 'd fior,

ancheuj

l'ha sugnà, tut për ti,

un seugn d'amor.

 

Nosgnor a l'ha comandà ch'a volèisso,

ant ij fij e ij tërliss ëd set lus bariolà,

bandà

sul tlé dl'arcansiel,

tute le róndole svice tëssiòire dël cel.

 

Tute le róndole svice tëssiòire  dël cel,

con le navëtte dij bèch ëd quarz liss e pontù,

l'han filà, l'han tëssù,

l'han bordate

e brodate

col largh vel ëd vent

ëd sèt lus trasparent

ch'a l'é volate leger an sla front.

 

Ch'a l'é volate leger an sla front

quand che, an glòria 'd Nosgnor, 't l'has viscà

le prime filonghere

'd candèile argentà,

le prime giòle dë stèile

consacrà

dël tramont:

su l'autàr andorà

dl'orisont...

 

Nosgnor

anginojà an Paradis an s'na nìvola 'd fior,

ancheuj

l'ha fàit tësse, për ti, col miraco 'd sò amor:

cola coefa che an front

të s-ciupliss dë splendor. 

                  *

E, adess, ij mè euj

a specio ij rever

dle mijara 'd mijard ëd mirìfiche stèile

ch'anvisca 'd ragg d'òr le toe brun-e parpèile.

Toe parpèile ch'am filtro la gòj ant ël cheur,

neuit dë Spagna eclatanta d'anciarm e 'd boneur.

 

Neuit ùnica mia.

Orient ëd nostalgìa,

poesìa

ebloissanta dë Spagna!

Da ti, mè destin më slontan-a,

ma 'l mè cheur at compagna. 

                  *

Mia man,

svantajand, frissonand, at saluto

parèj ëd le ale vërvëlle

dle colombe 'd montagna

ch'a reso, trames ai sò bèch bin samblà,

un ë-scianchèt ëd ramulive:

për nonsié al mond la fin

ëd tuti ij Diluvi.

Ëd tuti ji Diluvi 'd nossent sangh uman

che dai sécoj dij sécoj la Tèra

(ch'a rima satanicament con Guèra)

a l'ha vërsà e vërsa 'nt l'Univèrs...

 

O dosseur infinìa

ëd cost firmament

inmensament viv splendrient

dl'España encantadora!

Tò firmament

andoa la Lun-a al colm a s'andòra

dl'òr

afoà

dij grand euj ëd feu

dij tòr

dle toe corridas reales

e djë slussi dle uman-e passion dij rosé

dij tò alcazares

mòr!

 

O Encantadora

dl'etèrna gioventù dl'ànima mia

che at vija

e at vijerà

ant ij sò etern seugn sugnà 'd poesìa. 

                  *

Doman, an vòl, artornanda

a carëssé con j'euj

le mie bianche colombe 'd montagna,

it lauderai con lor

e ansema cheujeroma an tò onor

dë stèile alpin-e.

Tante stèile alpin-e

da podèj antërsì na granda stèila.

Na stèila che 'l Mont Bianch

at manderà,

sostnùa da j'ale sfrandà

dij sò vent,

fin-a a tò miracolos firmament.

At manderà sola stèila

ëd fior piemontèise

an sospirand con mi

quand che la neuit ëd tò cel

a seugna d'esse lë specc dël Paradis.

 

Ma, sugnand, la neuit a podrà mai s-ciairé

che a l'é tut l'Univèrs ch'a s'andòra:

sbalucà da l'arciam agherdoss dla toa lus,

dal morbin misterios, dal profum delissios

da Sultan-a d'un hàrem maravijos

dla toa fàula oriental.

 

                            L'anciarm agherdoss ëd ti

                  dont tut lòn che 't guarde as colora

                                     'd fior e d'amor.

 

                            E a sorid e a s'andòra.

                            O Sovran-a dij cheur:

                                               o

                                     Encantadora! 

Granada, 1938

 

          Un'altra poesia di cui abbiamo due versioni è Bòsch d'avrilanda. La prima stesura è manoscritta autografa e proviene da un quadernetto oggi in proprietà privata. La seconda è stata pubblicata sulla rivista fondata da Olivero Il Cavour, Anno I N° 2 del 1968. La data qui riportata è il 1929. Nel quadernetto  non è riportata alcuna data ma, sicuramente, la stesura è di molto precedente all'edizione a stampa.

          Le due edizioni sono riprodotte qui sotto raffrontate, a sinistra l'edizione a stampa, a destra le varianti da quella manoscritta.

          Riproduco anche, qui sotto, una pagina manoscritta.

Bòsch d'avrilanda 

Bòsch d’avrilanda (Versione definitiva a confronto con la prima) 

 

QUAND che ‘s përdoma sot j’arcade vërde                     …ch’is… 

dël bosch e j’èrbo ‘d tuta sòrt nostran-a                        …tute … nostran-e 

as paro ‘d nans a noi come ‘d colòne                          drisso dnans…           

drite ò torzûe ch’a rezo un cel ëd feuje                       scurpije chi a sosten-o… 

travërsà ‘d ragg ëd sol – parej dla vòlta                       (un cel ëd feuje vantolà da l’aria 

d’un dòm pagan cëfì ‘d silensi fiosch –                      ch’a lassa tramolé ‘d filure bionde 

                                                                                      bagnà ‘d sol e d’azur, come dai veder 

.                                                                                     dle catedrai còfije ‘d silensi creus) 

antlora it vëdo, ò mia cambrada uman-a,                                                                                               

cangete ant una forma ‘d rame e d’èrbe                                               …‘d bòsch e d’erbe.   

                        *                                                               

Tò bust dë stàtua viva as cheurb ëd fior.              Tut ël tò còrp             a l’è un coron ëd fior.  

                          *                                                                                                                                      

Ij tò cavèj son d’èrba crësporin-a.                             

An sla toa fàcia a s’ampòrpro doe reuse,                    I pomin dla toa facia a son doe reuse, 

doe rosin-e tramà ‘d bon sangh paisan.                                      …fanà ‘d sangh caod. 

Sota le frange arcinà dle parpèile                                    Sota i volèt frangià dle toe parpèile      

at fiorisso doe viarbre matinere                                   a fiorisso 

che ant soe copëtte a l’han doe cociunìlie:              che a saro ant ël so creus doe cuciunilie: 

doe bòje dla Madòna bëgeujà                                                doe cuciunilie ‘d greuje giaulà 

ch’a sbogio le piotin-e përzonere                                 ch’a bogio…           

ant doe gòje ‘d rozà color bluessiel.                                  ant ël licor d’una rozà bluessiel.          

J’orije a son doe ciochëtte irizà                                                      …doe fior carnose e vive 

ch’a frisson-o al pi fièivol bësbij d’ària                 ch’a bochijo, tra le lësche e i cravaion, 

ma ch’a san reze d’orcin ëd cirese.                          e a stan a gala an s’j’eve dle pëschere. 

La toa boca a l’è un cheur ëd ciclamin                        La boca a l’è un garòfo ross, trincià 

ch’a bat s’un cit rosari ‘d chich d’avòri             da në sluss ëd soris, ch’a mostra ‘l bianch 

splendrient di tò dent: chichin d’avòr 

(e mi sai la freschëssa ‘d col avòri                                   

e mi sai la ponture ‘d coi dentin                                                               …coi chichin 

ch’a s-cianco j’azinej dij mè basin!).                        ch’a mordo i asinei di …                        

                        *                                                                         

It ses tuta antërsija ‘d brombo e ‘d feuje.                Tut ël tò còrp l’è antërsì ‘d broncc e ‘d fior.   

                        *                                                                          

Livo e capreuz as lijo ai branch ëd vèrna                       El ciucialait as gropa ai… 

dij tò brass bin turnì. Sota le sìzie                             

dle spale arionde profumà ‘d tiliò                         

it l’has doi nì ‘d trïus biond come l’òr                     a j’è do…                

che doi ciaucìn ë-mnù con sò becucio                        che ‘d cichcich matiné con so becucio 

l’han portà lì për soe covà d’amor.                                    a l’han portà  për soe covà d’amor. 

Ij pom codògn dël sen mostro la tinta              I pom codògn dël sen drisso i picòj

càuda-reusa-venà dla fruta al sol                               ch’a stiro d’ombre cotie su na pleuja 

lusenta di rifless vermeil del sol 

(la fruta che, strompà da so picól,                           ---------------------------------------------- 

fa tanta gòj pianteje ij dent andrinta!)                     ---------------------------------------------- 

e vèrs mia boca a spompo corm ëd gius:             e ch’a stërma na polpa meujà ‘d gius: 

ël gius dla vita për la pianta uman-a                        

che un dì ‘t faras gëmmé da toe radis.                      che un di t’anleveras da toe radis.  

                                                                                     (E mi vëdrai, un dì, slampé col gius!)   

El bion seuli ‘d tò còrp a l’ha una curva                     Ël bion viv ëd tò còrp a l’ha na curva    

e an mez a cola curva ai fonga un beucc:                     pen-a modlà su l’onda d’un respir 

e an sima a cola curva ai fonga un beucc: 

un tamparòt lassà da un brojon sèch                              un tamparòt dont në scherieul foricc 

che ‘l vent l’ha dëstacaje da la scòrza                            l’ha tarandà la scòrsa dla toa carn 

                                                                                         për fe vintré na nos ch’a l’ha robaje 

                                                                                         a n’autra pianta ch’a pendia su ti : 

e che an cascand a l’ha marcà la conca                         ma la nos l’è cascà lassand la conca 

‘d soa cita impront an mez a tò bel còrp.                     ëd la soa forma an mes a tò bel còrp.   

                               *                                                                         

Toa stàtua ant un’anveuja ‘d mus-cc e alborn.                ----------------------------------------------                                                                                                                                                              

                              *                                                                         

Tò còrp ch’a sghija sui doi fianch arcà,                                          …sleuja su… 

samblà su le tenës-ce dij tò ren:                                          …la tënes-cia di… 

e a së spartiss (miraco dl’èrbo uman !)                        e as divid – ò miraco dl’erbo uman! - 

an doe piantin-e seure entà ‘n sël troch:                      an doe piante bësson-e entà su un tronch. : 

an doe arbrëtte arvìscole, brunije,                                Ant doe piantin-e arvìscole brunije 

che, da lë s-ciàp orbros tra le doe naje,                                          …bujent tra le doe… 

arcalo soa torniura – da le cheusse                                                 …turniura, giù dle cheusse 

slisse ai ginoj – con un armus-cc ëd ven-e                  fin-a ai ginoi, ant un armusc-c ëd ven-e, 

con un anvlup ëd mùscoj singià ‘d nèrv                            ant un anvlup ëd … 

ch’a stiro e ch’a dësgiro la soa fòrsa                                  

giù fin-a a le cavije dësneudà                                                

e ai pé ch’a s-ciòdo ij cornalin ëd j’onge.                    e ai pé ch’a bogio …   

                        *                                                                          

Smens d’ògni mèrsa a bolìco an tò sangh.                  ------------------------------------------------------  

                           *                                                                          

Ma le man, le toe man tëbbie ‘d ciàirdlun-a,                                                   …fanà ‘d… 

ch’a san filé ij zanzij dle parpajòle                                 trapassà dai zanzij dle parpajole 

quand a calo a fronzì j’eve adasiante!                         Quand ch’a gieugo a fronzì  j’eve dasiante 

A son doi rapolin ëd lilà an fior                                  Le toe man, trasparente ‘d lus e fior, 

ch’am gilanto an sla front ij seugn d’amor :             ch’a l’han filà ‘l me pi bel seugn d’amor! 

con ij so dii inchiet che ant l’ombra a smijo                                                                                     

des ciochin ëd giusmin ch’a danso al vent                A son doi liri ch’a frisson-o al vent 

e am vèrso ant j’euj n’azur ëd sentiment                      e am verso an s’j’eui na pieuva ‘d sentiment. 

                        * 

Tut pontin ëd toa pel l’è un gran ëd blëssa.             -------------------------------------------------------- 

                        *                                                                          

Ti ‘t ses un suportin ëd maravìe                                                                        …maravija       

boscaireule, un blason ëd poesìa                          boscaireula, un bochèt ëd maravija 

nostran-a vërgantà ‘d gòi inossenta.                                 .paisan-a… 

E ‘t parle e ‘t rije con le vos dël bòsch.                    E it parle e ‘t rije con le vos di bòsch.. 

E t’argale a mè cheur – ‘d fàun esilià                

ant cost mond ëd cimàn, d’assel e ‘d ràbia –             ant un mond ëd … 

le fatësse arpozante dla natura.                         le fatësse arpozante dla natura! 

Respira tò respir mia vita antera.                              -----------------------------------------------. 

Con ti a passo l’amor, la primavera.                         ------------------------------------------------. 

Tuta pianà che ‘t lasse an sël teren,                           ------------------------------------------------ 

tuta baucia che ‘t frize con ij bót,                             ------------------------------------------------- 

tuta fèrla scostà da una toa man,                               ------------------------------------------------- 

të slarghe un univèrs d’ale e ‘d frisson.                    ------------------------------------------------- 

Sota ij tërlin ëd le fèils gialdolin-e                                                          …le vërrele teise 

ij gich dël tìmid a tramolo ‘d veuje                            i gich dël tìmid a tramolo pian 

tant che ij rovèj a tormento le gìdole                           mentre ‘l rovei tormenta ‘l resedà. 

e brassabòsch, pamplin e coriolon                              ------------------------------------------------- 

glisso an sle sìnghrie, an s’j’ìves, an s’j’urtmìlie.     -------------------------------------------------- 

Ij trëbbi as chin-o a gatié le riondele.                                   .Ël trëbbi as chin-a … 

E ij narsis a bëschisso le giassinte.                                  tant che ‘l capruz a bëschis le giassinte: 

E ij nughèt a sospiro an sle violëtte…                             e i nughét a sospiro sle violëtte;

                                                                                            e ‘l vraro a pista ‘l unìm per monté al cel. 

                            *                                                                          

Anvîe dle piante. Anvîe dle creature.                             ---------------------------------------------------   

                           *                                                                          

Su cost paradis vèrd zaspà ‘d color                            Ant un angorgh zaspà ‘d verd silensios 

ch’a fermento e as carësso, as mës-cio e a sghijo     ch’a guata tut ël bosch mol d’avrilanda 

- come ondoland sul fond d’un mar seren                 - parèi dl’onda d’un mar vorzin e pasi 

anorfantì ‘nt un seugn ciàir dë smerald -                     anurfantì ant un … 

regna ‘l silensi dël prim dì dla tèra.                             ---------------------------------------------- 

E ant cost silensi ovatà d’armonìe                              ----------------------------------------------- 

misterïose e ‘d fià d’èrbe odorose                              ----------------------------------------------- 

ch’a coata tut ël bosch mòl d’avrilanda,                  ------------------------------------------------ 

a casca avsin a ti una cocolin-a                                                        …na cocolin-a 

giù da un pin anspinà d’agùce scure.                                              …frastornà d’aguce…   

                        *                                                                          

Come mia boca a casca an sla toa boca                                                         … an sla… 

arzenta e corma dla virtù paisan-a                                  

ch’am gropa ‘l cheur a la toa carn uman-a. 

1929 Il Cavour I, 2, 1968                                        

 

 

Presento qui quattro versioni della poesia Piemont.  

 

          Le prime due provengono da uno stesso foglio dattiloscritto conservato presso l'AssOlivero di Villastellone e non presentano alcuna data. 

          Le due versioni si differenziano per i differenti versi di Cesare Balbo che introducono la poesia; quindi per alcune lievi varianti all'ultimo verso della seconda quartina e all'ultimo verso della seconda terzina. Inoltre qualche lieve differenza grafica. 

          La terza versione è pubblicata a stampa sul N° 1 della rivista romana di Olivero Ël Tòr del 14 luglio del 1945. Si differenzia dalla seconda versione per poche varianti grafiche. Non è segnalata data alcuna. 

          L'ultima, e definitiva versione è quella  tratta da Romanzìe, l'antologia oliveriana pubblicata nel 1983 dalla Ca dë Studi Piemontèis di Torino. Qui è segnalato il luogo di composizione e la data: Mont Bianch, 1925. 

          Questa versione è nettamente rimaneggiata e parecchio differente da quella di quasi quarant'anni prima. 

 

           Prima versione dattiloscritta autografa conservata presso l'AssOlivero di Villastellone.  

Piemont   

                                        Ò Piemont, ò pais dont j'eu vivù. 

                                        I pi bei ani 'd mia pi bela età, 

                                        com t'ëm smìe bel, dapeui ch'i n'eu vir. 

                                        e vist d'aitri sgairand mia gioventù. 

                                                        CESARE BALBO  

 

Piemont! Piemont! I crijo con la fòrsa 

ëd tut me sangh e 'd tuta la mia vos. 

Contra tuti i vërgnàch e j'ambissios 

tò nòm lo saro ant cheur come ant na mòrsa. 

 

E 'l tò parlé da mas-c, Piemont glorios, 

ël tò parlé sislà 'd paròle crùe, 

l'é come un arch batì 'd pere pontùe 

gravà 'nt ël me servel giovo e sbëfios:  

 

un arch che për ë-sfond a l'ha 'l tò cel 

Piemont, ch'a cheurb le toe montagne a pich, 

i tò bei camp laurà dal pian ai brich. 

 

E 'l pensé ch'a lus drinta me servel, 

Piemont, l'é 'd l'istes fer che ant le toe tère 

a scarsa j'òss nemis ëd le toe guère. 

 

          Seconda versione autografa, dattiloscritta sullo stesso foglio conservato presso l'AssOlivero di Villastellone che riporta le correzioni a matita fatte sulla versione originale e la nuova introduzione di Cesare Balbo che ritornerà nelle successive stesure.. 

Piemont

                                        Ò Piemont, ò paìs di montagnar, 

                                        Paìs d'òmini dur e tut d'un tòch, 

                                        Ma àut, ma frem, ma fòrt, com i to ròch, 

                                                                        Ma militar! 

                                                        CESARE BALBO 

 

Piemont! Piemont! I crijo con la fòrsa 

ëd tut me sangh e 'd tuta la mia vos. 

Contra tuti i vërgnàch e j'ambissios 

tò nòm lo saro ant cheur come ant na mòrsa. 

 

E 'l tò parlé da mas-c, Piemont glorios, 

ël tò parlé sislà 'd paròle crùe, 

l'é come un arch batì 'd pere pontùe 

d'antorn a me servel giovo e sbëfios: 

 

un arch che për ë-sfond a l'ha 'l tò cel 

Piemont, ch'a cheurb le toe montagne a pich, 

i tò bei camp laurà dal pian ai brich. 

 

E 'l pensé ch'a lus drinta me servel,

Piemont, l'é 'd l'istes fer che ant le toe tère 

a squarsa j'òss nemis ëd le toe guère. 

 

        Versione pubblicata su Ël Tòr N° 1 del 14 luglio del 1945. 

Piemont

                                        Ò Piemont, ò paìs dij montagnar, 

                                        Paìs d'òmini dur e tut d'un tòch, 

                                        Ma àut, ma frem, ma fòrt, com ij to ròch, 

                                                                        Ma militar! 

                                                        CESARE BALBO 

 

Piemont! Piemont! I crijo con la fòrsa 

ëd tut mè sangh e 'd tuta la mia vos. 

Contra tuti ij vërgnàch e j'ambissios 

tò nòm lo saro ant cheur come ant na mòrsa.

   

E 'l tò parlé da mas-c, Piemont glorios, 

ël tò parlé sislà 'd paròle crùe, 

l'é come un arch batì 'd pere pontùe 

d'antorn a mè sërvel giovo e sbëfios: 

 

un arch che për ë-sfond a l'ha 'l tò cel 

ch'a cheurb, Piemont, le toe montagne a pich, 

ij tò bej camp laurà dal pian ai brich. 

 

E 'l pensé ch'a lus drinta mè servel, 

Piemont, l'è dl'istess fer che ant le toe tère 

a squarsa j'òss nemis ëd le toe guère. 

 

        Versione definitiva da Romanzìe, Ca dë Studi Piemontèis, Torino 1983. 

Piemont

                                        Ò Piemont, ò paìs dij montagnar, 

                                        Paìs d'òmini dur e tut d'un tòch, 

                                        Ma àut, ma frèm, ma fòrt, com ij to ròch, 

                                                                        Ma militar! 

                                                        CESARE BALBO 

 

Piemont! Piemont! I crijo con la fòrsa 

ëd tut mè sangh e 'd tuta la mia vos.

Contra 'st mond salopard ëd luv rabios

tò nòm lo saro ant cheur come ant na mòrsa. 

 

E 'l tò parlé da mas-cc, Piemont glorios, 

tò langagi scurpì 'd paròle crùe, 

l'é un arch dë stèile e 'd nì d'aquile drùe 

con ale 'd vent, euj visch ëd sol radios. 

 

Un arch sizlà 'nt ël diamant bleu 'd tò cel 

ch'a splend, Piemont, sle toe montagne a pich 

sui tò biond camp laurà dai pian ai brich. 

 

E 'l pensé ch'a sluzìss ant mè sërvel,

l'é un ragg dl'arà d'assel che ant le toe tère 

squarsa j'òss dij nemis ëd le toe guère.   

Mont Bianch, 1925

 

 Ij faunèt